Kua amanaki au ke fatu/fai tama

Kua amanaki a koe ke fakafua tama – Monuina!

Kua mahuiga lahi ke iloa e koe, ko e heigoa haau kua lata ia koe ke taute to fakafuatama a koe,  ke malolo a koe he  magaaho ka fakafuatama ai  mo e malolo foki e  muke.  Ko e tau kai mitaki, malolo katoatoa e tino, mo e faofao,  ko e tau mena mahuiga oti a nei ke lata mo e amaamanakiaga ke fakafuatama. Ha na I lalo e falu a tau hatakiaga ke lagomatai aki a koe mo e taute he  tino haau ke malolo e fakafuatama.

Fano ke he Ekekafo haau

Ko e magaaho ka kamata  manako a koe ke fai tama, kia finatu a koe ke he ekekafo haau ke tivi e tuaga malolo he tino haau. To fakatutala foki e ekekafo kia koe hagaao ia ke he tivi toto poke fakapala haau (kikite e lisi kua lata mo e tivi toto mo e fakapala). To talaatu foki he ekekafo haau e tau vai ke inu mo e tau puipuiaga kua lata ke taute e koe, mua atu ka fai kafokia foki a koe.

Kamata e Foliki Etiti (Folic Acid)

Ko e mena mahuiga lahi e foliki etiti (folic acid) ka lali a koe ke fatu. Nakai ko e puipuiaga  ni ke he matakavi talaga tama he fifine, ka ko e tukutuku hifoaga foki he tau gagao tama ke he hokotua, tuga e spina bifida. Kua lata tonu foki ia koe ke kamata inu e vai folic acid to fatu a koe.  Kua lata ia koe ke finatu ke he ekekafo haau ke moua taha tohi tala vai  ke moua e vai nei.

Ka manako fakailoaaga atu foki ke he  foliki etiti (folic acid ) mo e lahi fefe e fua ke inu e koe to fatu po ke mogo kua fatu ai, kia peehi e mena nei.

Tele ke he e feua ula tapaka

To nakai fai magaaho mitaki foki ke tele kehe e mahani nei ti nakai fai magaaho mahuiga foki tuga e mogo nei, Kaeke ke manako lagomatai ke fakaoti, kia fakatutala ke he ekekafo poke nosi haau hagaao  ia ke he tau fakaholoaga  taofi ula mo e tau vai tului. Ko e tau mena nei ke fakamalikiti hake aki e taofiaga mitaki he ula haau.

Kaeke ko e fifine Pasifika a koe, ti/poko koe mo e tokoua haau poke magafaoa ka fia manako ke moua  lagomatai ke taofi e ula, ko e tau matakau na I lalo ke moua lagomatai mai ai. Ka taofi e ula haau, kua fakahagahaga mitaki e koe e tama haau ke tupu mo e olaola  ke he takatakai motu nakai auhia vai kona.

Taofi e inu kava

Nakai fai vala kava taha ka mitaki ke he fifine fatu - ti ka inu a koe, to pihia foki ni e tama haau. Ka fia fatu a koe, ko e fakaotiaga he inu kava haau, ka fakamaeke aki e tukuage e koe ke he tama haau e kamataaga ne mua atu e mitaki ke he haana a moui.

Kaeke ko e fifine Pasifika a koe ti tupetupe a koe mo e fia moua lagomatai ke tukutuku hifo e inu kava haau mo e kamata ke mo tagata ai inu, kia matutaki a koe  ke he matakau ko Alcohol Drug Helpline he 0800 787 797.  Ko e tau matakau nei (ne kua lalafi atu ki ai  e falu a tau tulaki foki, pihia mo e feua pele tupe kelea) kua maeke foki ke lagomatai a koe mo e hoa haau mo e/poke magafaoa.

Ko e falu a tau  matakau foki ne kua fakaata ke lagomatai kua lalafi  ki ai a National Addictions Treatment Directory.

Kai mitaki mo e faofao e tino

Ko e kai mitaki mo e fakafiofio mitaki e kai, mo e lalafi atu ki ai e faofao tino, ne kua mua atu he mahuiga he magaaho to fatu ai,  mo e magaaho kua fita he fatu ai. Ka fifili tuai e tau kai mitaki he magaaho nei, to tatanaki he tino e tau huhua mitaki ke lata ai ma e magaaho ka  fatu ai. Mooli pihia foki ka faofao e tino.  Ko e fakaholoaga  malolo tino ke he 30  e minute ke faofao ai,  ke tuga ia e fano hui, kakau poke taholi pasikala, ke he loga he tau aho he faahi tapu, to  fakamaeke he tino ke malolo he magaaho fatu mo e laga ke fanau e tama.